2. GAIA. Koordinazio-konposatuen egitura

Koordinazio-konposatuek kimika ez-organikoaren zati handia osatzen dute, egoera solidoko kimika eta kimika organometalikoarekin batera. Trantsizio-metalen konplexuak ( koordinazio-konposatuak) aztertu baino lehen, ikus dezagun zer den konplexu bat:

Definizio orokorra trantsizio-metalen kasura eramanez: «egitura kimikoa, non atomo zentrala (metala) inguratzen duten atomoei edo molekulei lotuta dagoen». Hasiera batean, konplexu izena mugatuta zegoen lotura kimiko ahulez eta itzulgarriez elkartutako atomo, ioi edo molekulen multzoari, baina gaur egun bere definizioa zabaldu da, eta zentro metalikoa erabiltzen da zenbait molekulari edo ioiri lotzean eraturiko entitateak izendatzeko, nahiz eta zenbait kasutan loturak sendoak eta ez-itzulgarriak izan.

Laburbilduz, zer da konplexu/koordinazio-konposatu bat?

Nola eratzen da lotura?

• Metalak hutsik dauden d orbitalak ditu (Lewis-azidoa).

• Estekatzaileak metalarekin parteka daitezkeen elektroi bikoteak ditu (Lewis-basea).

• Konplexua eratzen da bien arteko elkarrekintzagatik: Lewis-azidoa···Lewis-basea.

Espezie konplexua [ML_n] idazten da: [Ag(NH₃)₂]⁺ edo [Co(NH₃)₆]Cl₃. Kortxeteak lotura kobalenteen bitartez loturiko atomoak adierazten ditu. Atomo horiek koordinazio-esfera primarioa osatzen dute. Beraz, koordinazio-esfera primarioa metalaz eta berari zuzenki loturiko estekatzaileez osatzen da. Kontraioiak kortxeteetatik kanpo kokatzen dira, eta ez dira koordinazio-esfera primarioaren zati.

Koordinazio-konposatuak uretan disolbatzean, ionikoak badira, ioi konplexuan eta kontraioian banatzen dira, baina ioi konplexuak entitate poliatomiko gisa jokatzen du banatu gabe, printzipioz.

Ioi konplexuak beste kontraioi edo disolbatzaile molekulekin elektrostatikoki asozia daitezke, kanpo-esferako konplexua emanez:

• Kanpo-esferako konplexua [Mn(OH₂)₆]⁺² (SO₄)^-2

• Barne-esferako konplexua [Mn(OH₂)₅(SO₄)]

2.1. ESTEKATZAILEAK

Orain, has gaitezen estekatzaileak aztertzen.

• Estekatzaileak anioiak edo molekula neutroak izan daitezke (kasu gutxi batzuk kationikoak ere izan daitezke).

• «Atomo emaile» deritzo metalarekin (atomo zentralarekin) lotura eratzen duen estekatzailearen atomoari.

Estekatzaileen sailkapenak ahalbideratzen du kimika ez-organikoaren zenbait arlo bereiztea:

• Koordinazio klasikoa (edo Werner motako konplexuak): estekatzaileak metalera lotzen dira p blokeko atomoen bikote bakartien bitartez (O, N, S, P, halogenoak…), hau da, lotura kobalente datibo baten bitartez.

• Organometalikoa: estekatzaileak dira C-n zeharreko M-L loturak eratzen dituzten molekula organikoak (alkenoak, alkinoak, alkiloak) eta molekula organikoek bezala jokatzen duten fosfinak, hidruroak eta CO.

• Bioezorganikoa: kasu honetan, estekatzaileak molekula biologikoak dira, besteak beste, nukleobaseak, aminoazidoak, kofaktoreak (hala nola, porfirinak) eta abar.

• Klusterrak: hauetan, estekatzaile gisa beste metal bat agertzen da.

Guk lehenengo multzoan jarriko dugu arreta. Has gaitezen hizkera espezifikoaren erabilerarekin:

Koordinazio-zentroa: koordinazio-konposatuaren atomo zentrala (metala).

Estekatzailea: atomoa edo atomo multzoa koordinazio-zentroari lotuta.

Atomo emailea (dadorea, donorea): atomoa, zeinetatik estekatzailea metalari lotzen baitzaio.

Koordinazio-esfera: koordinazio-zentroa (metala) eta berari lotutako estekatzaile guztien multzoa.

Nuklearitatea: koordinazio-konposatuaren koordinazio-zentroen kopurua.

Mononuklearra: atomo zentral bakarra.

Polinuklearra: zenbait atomo zentral.

Estekatzailearen multiplizitatea: estekatzailearen atomo emaile kopurua.

Monohorzduna: atomo emaile bakarra.

Polihorzduna: zenbait atomo emaile.

Estekatzaile kelatoa: estekatzaile polihorzduna hainbat atomo emailetatik atomo zentral berera lotua.

Kelatoa: gutxienez estekatzaile kelato bat duen koordinazio-konposatua.

Eraztun kelatoa: atomo zentralak eta estekatzaile kelatoak osatzen duten atomo talde ziklikoa.

Estekatzaile anbihorzduna: atomo emaile mota desberdinekin atomo zentralera lotzeko gauza dena (adibidea: NO₂).

Estekatzaile zubia: atomo zentral bat baino gehiagori loturiko estekatzailea.

Hizkera ikusi eta gero, kontuan izan behar dugu molekula batek estekatzaile izateko, Lewisen base gisa jokatzeko beraz, soberako dentsitate elektronikoa izan behar duela (normalean, elektroi bikote bakartiak izateagatik, baina ez beti). Hori buruan izanda, berehala konturatzen gara ditugun aukera anitzez:

• P: fosfinak (PH₃, PR₃)

• Haluroak

• N: aminak, nitro

• O: H₂O (akua), HOR, OR^-

• S: SR^-, SO_x

• estekatzaile organikoak: aromatikoak, olefinak, alkinoak, karbenoak

Horrez gain, estekatzaileek portaera desberdinak izaten dituzte metalarekin beren soberako dentsitate elektronikoa partekatzeko garaian. Besteak beste: -loturaren bitartez metalari dentsitate elektronikoa emanez (-emailea), -lotura eta π-loturaren bitartez metalari dentsitate elektronikoa emanez (+ emailea), -loturak dentsitate elektronikoa emanez eta π-loturak kenduz (-emailea + -hartzailea), -loturak eta π-lotura batek dentsitate elektronikoa emanez, beste π-lotura batek kenduz (-emailea + -emailea + -hartzailea). Edozein kasutan, honako irudi honetan hobeto ulertuko da sailkapen hori.

2.2. TRANTSIZIO-METALAK

Kontura zaitezte definizio horren arabera 12. taldeko elementuak (Zn, Cd eta Hg) ez liratekeela trantsizio-metalak izango, eta, aldiz, Sc eta Y elementuak bai, nahiz eta beren konposatu guztietan Sc³⁺ eta Y³⁺ katioiak agertzen diren (d⁰ konfigurazioa). Kontraesan horiek direla eta, normalean ez zaio garrantzi handiegirik ematen definizioari, eta malgutasun handiz tratatzen da trantsizio-metal bat zer den.

Oro har, trantsizio-metalen konfigurazio elektronikoak nd orbitalen betetze progresiboa jarraitzen du:

• 3d: 1. trantsizio-seriea: Sc-tik (3d¹4s²) Zn-ra (3d¹⁰4s²)

• 4d: 2. trantsizio-seriea: Y-tik (4d¹5s²) Cd-ra (4d¹⁰5s²)

• 5d: 3. trantsizio-seriea: La-tik (4f¹⁴5d¹6s²) Hg-ra (4f¹⁴5d¹⁰6s²)

Oxidazio-egoera txikiak (+1,0,<0) soilik baldintza berezietan izaten dira egonkorrak [Cu(I), Ag(I) eta Au(I) salbuespenekin, d¹⁰ konfigurazioaren gainegonkortasuna]. Erretrodonazioa dela eta, metalaren dentsitate elektronikoa gutxitzea ahalbidetzen duten estekatzaileek laguntzen dute oxidazio-zenbaki baxuak egonkortzen:

• Estekatzaile π-hartzaileak: metalaren d elektroien erretrodonazioa estekatzailearen π* hutsetara (CO, CN^-, NO…) suertatzen da.

• Energia baxuko d orbital hutseko estekatzaileak: fosfinak, artsinak… Modu honetan, hutsik dauden orbital horietara aldaturik gertatzen da erretrodonazioa.

Oxidazio-zenbaki altuak, aldiz, egonkortzen laguntzen duten estekatzaileak  eta -emaileak (O, F) izaten dira, zeinek, neurri batean, atomo metalikoaren dentsitate elektronikoaren eskasia konpensatzen duten.

Honako ezaugarri hauek dira trantsizio-metalek konplexuak hain erraz eratzeko arrazoia: tamaina txikia, karga handia, d orbital hutsak energetikoki eskuragarriak, lotura kobalenteak (d orbitalen parte-hartzearekin) eratzeko erraztasuna, oxidazio-egoera egonkor anitzak eta oxidazio-egoera aldatzeko erraztasuna.

2.3. METALEN ETA ESTEKATZAILEEN PEARSONEN SAILKAPENA

Pearsonek gogor eta bigunetan sailkatu zituen Lewisen azidoak eta baseak. Azido gogorrak (katioiak) dira tamaina txikia eta karga altua dutenak (karga/tamaina erlazio altua). Ondorioz, katioi gogorrek elektroiak onartzeko joera handitua izango dute. Azido bigunek, aldiz, tamaina handia eta karga txikia dituzte (karga/tamaina erlazio txikia) eta elektroiak onartzeko joera gutxitua izango dute. Lewisen baseei (estekatzaileei) dagokienez, gogorrek elektroiak galtzeko joera gutxitua dute, eta bigunek elektroiak galtzeko joera handitua.

Konplexu egonkorrenak bigun-bigun eta gogor-gogor espezieen arteko konbinazioak izango dira. Hori arrazoitzeko, kontuan izan behar dugu konplexu metalikoa eratzeko estekatzailearen elektroi bikote bakartia partekatuta geratu behar dela metalaren eta estekatzailearen artean (lotura kobalente bat egon behar dela, alegia).

Azter ditzagun, orain, konbinazio posible guztiak:

• Katioi gogorra – estekatzaile biguna. Estekatzaileak elektroiak galtzeko joera handia, katioiak elektroiak onartzeko joera handia: kasu gehientsuenetan, elektroien transferentzia erabatekoa (estekatzailea oxidatu eta metala erreduzitu). Konplexua ez da eratzen.

• Katioi gogorra – estekatzaile gogorra. Estekatzaileak elektroiak galtzeko joera txikia, katioiak elektroiak onartzeko joera handia: elektroien transferentzia partziala bakarrik (elektroiak partekatu egiten dira). Konplexua dugu.

• Katioi biguna – estekatzaile biguna. Estekatzaileak elektroiak galtzeko joera handia, katioiak elektroiak onartzeko joera txikia: elektroien transferentzia partziala bakarrik (elektroiak partekatu egiten dira). Konplexua dugu.

• Katioi biguna – estekatzaile gogorra. Estekatzaileak elektroiak galtzeko joera txikia, katioiak elektroiak onartzeko joera txikia: elektroien transferentzia ez da gauzatzen edo eskasa da. Ez dugu konplexurik edo oso ahula da.

2.4. KOORDINAZIO-INDIZEA ETA GEOMETRIA

Koordinazio-indizea da atomo zentralari zuzenki loturiko atomo emaileen kopurua:

• [Co(NH₃)₆]³⁺ KI = 6

• [Ag(NH₃)₂]⁺ KI = 2

• [Co(en)₃]³⁺ KI = 6 (3 estekatzaile bakarrik, baina hauek bihorzdunak)

Baina, kontuz, koordinazio-indizea ez da beti zuzenean ondorioztatzen solidoaren konposiziotik: CoCl₂·6H₂O  [CoCl₂(OH₂)₄]·2H₂O (kristalizazio ur molekulak)

Nahiz eta esperimentalki ikusitako koordinazio-indizeak 1etik 12ra doazen, muturreko kasuak oso urriak dira, eta indize ohikoenak ordena honetan dira: 6, 4 eta 5. Koordinazio-indizean eragina duten faktoreak hainbat dira, baina oro har, hobetsita daude koordinazio-indize txikiak (< 6): i) katioi ez oso handiak (lehen trantsizio-seriekoak), ii) estekatzaile handiak eta esterikoki ezinduak, iii) estekatzaile bigunak eta oxidazio-egoera baxuko katioiak. Aldiz, koordinazio-indize altuak (> 6) hobetsita daude: i) katioi handiak (bigarren eta hirugarren trantsizio-seriekoak), ii) eragozpen esteriko txikiko estekatzaileak, iii) estekatzaile gogorrak (fluoruroak, oxidoak...) eta oxidazio-egoera altuko katioiak.

Koordinazio-indize bakoitzak koordinazio-geometria desberdinak izan ditzake. Zenbait koordinazio-indizetarako geometria bat besteen aurrean nabarmenki hobetsita dago (KI = 6, oktaedrikoa). Beste zenbait kasutan, badira energia antzeko geometria desberdinak (KI = 4, tetraedrikoa eta karratu laua; KI = 5, bipiramide trigonala eta oinarri karratuko piramidea).

Esan dugun bezala, bipiramide trigonalaren eta oinarri karratuko piramidearen geometriak oso hurbil daude energian, eta, gainera, estekatzaileen desplazamendu txikiek eraginda, bata bestea bihur daiteke. Desplazamendu horiek Berry-ren pseudorrotazio gisa ezagutzen dira, eta suposatzen du posizio axialeko estekatzaileak posizio ekuatorialetara eramatea.

Estekatzaile horien desplazamendua frogatu da hainbat konplexutan, besteak beste [Fe(CO)₅]:

• egoera kristalinoan eta baita disoluzioan ere, IG espektroskopiak bi tentsio-frekuentzia desberdin ematen ditu => bipiramide trigonal egiturarekin bat etortzen dena.

• ¹³C-RMN seinale bakarra ematen du. 5 karboniloak baliokideak izan behar diren seinale.

Horren azalpena da posizio axialak eta ekuatoriak RMN eskalarako abiadura azkarregian trukatzen direla (bereiztezinak, beraz), baina IG eskalarako motel egiten dute (eta, ondorioz, bereizgarriak dira). Ikuspuntu elektrostatikotik (d⁰ eta d¹⁰ konfigurazioetarako) bipiramide trigonala hobetsita dago, baina eremu kristalinoaren egonkortze-energiak (dⁿ, n  0 edo 10) oinarri karratuko piramidea hobetsi dezake.

Orain arte azaldutako geometria perfektuak ez dira kasu gehienetan esperimentalki ikusten. Horien ordez ikusten dira geometria perfektuetatik nahiko hurbil dauden geometria distortsionatuak. Geometria oktaedrikoa da koordinazio-konposatuen geometria ohikoena eta, ondorioz, beren distortsioak deskribatzen geldituko gara une batez. Konplexu oktaedrikoen geometria, kasu askotan, distortsionatuta agertzen da, eta bere talde puntuala ez da oktaedro perfektu bati dagokiona (O_h). Kasu batzuetan estekatzaileen errua da (esate baterako, estekatzaile desberdinak baditugu edo kelatoak badira), baina beste batzuetan hurrengo gaian ikusiko ditugun faktore elektronikoak dira distortsioaren erantzuleak.

Bukatzeko, soilik gogoratu hainbat direla geometria perfektuak eragozten dituzten faktoreak: paketatze kristalinoa, estekatzaileen arteko aldarapenak, estekatzaile desberdinak, kelatoak...

2.5. KOORDINAZIO-KONPOSATUEN NOMENKLATURA

Konplexuen formulazioa:

• Konplexua formulatzean, metala beti hasieran idazten da, eta horren ondoren estekatzaileak beren sinboloen ordena alfabetikoan.

• Koordinazio-esfera kortxete barruan idazten da.

2.3 taula. Koordinazio-konposatuen adibideak.

Konplexuen izendapena:

• 1. araua. Koordinazio-konposatu neutroen izenak jarraian idazten dira, hutsunerik gabe. Ioinikoak badira, edozein substantzia ionikotan bezala, lehendabizi katioia eta gero anioia.

• 2. araua. Konplexuaren izena estekatzaileen izenekin hasten da. Metala bukaeran jartzen da, bere oxidazio-egoera zenbaki erromatarrez parentesi artean adieraziz. Beste aukerak: konplexuaren karga parentesi artean zenbaki arabiarrez adierazi, edo entitate kationiko eta anionikoen kopurua zehaztuz.

Adibidea:

K₄[Fe(CN)₆]: potasio hexazianuroferrato(II), potasio hexazianuroferrato(4–), tetrapotasio hexazianuroferrato.

• 3. araua. Mota bereko hainbat estekatzaile ditugunean, aurrizkiak erabiltzen ditugu beren kopurua adierazteko: di, tri, tetra, penta, hexa, hepta, okta, nona, deka, undeka, dodeka… Estekatzailearen izenak aurrizki hauetako bat baldin badauka edo estekatzailea molekula konplexua bada, aurrizki grekoak erabiltzen dira: bis, tris, tetrakis, pentakis, hexakis, heptakis, oktakis, ennea…

• 4. araua. Salbuespen batzuekin, estekatzaile neutroak molekula neutroak bezala izendatzen dira. Salbuespenak: ammino (NH₃), aqua (H₂O), nitrosil (NO), karbonil (CO), tiokarbonil (CS).

• 5. araua. Estekatzaile anionikoak, anioiaren izenari -o bukaera emanez izendatzen dira. -ato edo -ito bukaerak ez dira aldatzen.

- azetato, sulfato, karbonato, azetilazetonato

- NH₂^-:amido

- (CH₃)₂N^-: dimetilamido

• 6. araua. Izendapenean konplexua neutroa edo kationikoa denean, metalaren izenarekin bukatzen da, beraren oxidazio-zenbakia parentesi artean adieraziz (edo konplexuaren karga zenbaki arabiarrez). Entitate konplexua anionikoa denean, aldiz, metalaren izenari -ato atzizkia gehitzen zaio. Oharra: zenbait metal beren izen latinoaz aldatzen dira.

• 7. araua. Isomero optikoak  eta Λ hizkiekin izendatzen dira. Isomero geometrikoak cis/trans eta fac/mer izendapenarekin.

• 8. araua. Estekatzaile zubiak - aurrezkiarekin izendatzen dira. Bi estekatzaile-zubi baditugu, orduan, di--. Izendatzeko ordenari dagokionez, ordena alfabetikoa erabiltzen da. Salbuespena: konplexu simetrikoen kasuan, estekatzaile kelatoa hasieran izenda daiteke.

• 9. araua. Kristalizazio ur molekulak bukaeran izendatzen dira:

- H₂O: monohidrato; 1.5H₂O: seskihidrato; 2H₂O: dihidrato

• 10. araua. Atomo emaile desberdinetatik lotzeko gauza diren estekatzaileak izendatzeko. Kappa (κ) sinboloa erabiltzen da lotzeko erabiltzen duen atomo emailea zein den adierazteko (-SCN: tiozianatoa, tiozianato-κS; -NCS: isotiozianato, tiozianato-κN).

ADIBIDEAK:

Li[AlH4]: litio tetrahidruroaluminato / litio tetrahidruroaluminato(III) / litio tetrahidruroaluminato(1-)

K2[OsCl5N]: potasio pentakloruronitruroosmiato(VI) / potasio pentakloruronitruroosmiato(2-) / dipotasio pentakloruronitruroosmiato

Na3[Ag(S2O3)2]: sodio bis(tiosulfato)argentato(I) / sodio bis(tiosulfato)argentato(3-) / trisodio bis(tiosulfato)argentato

[Cu(C5H7O2)2] (C5H7O2-: azetilazetonato): bis(azetilazetonato)kobre(II) / bis(azetilazetonato)kobre

Ba[BrF4]2: bario tetrafluorurobromato(III) / bario tetrafluorurobromato(1-) / bario bis(tetrafluorurobromato)

K[CrF4O]:potasio tetrafluorurooxidokromato(V) / potasio tetrafluorurooxidokromato(1-) / monopotasio tetrafluorurooxidokromato

Na[BH(OCH3)3]: sodio hidrurotris(metoxido)borato / sodio hidrurotris(metanolato)borato

sodio hidrurotris(metoxido)borato(1-) / sodio hidrurotris(metanolato)borato(1-)

monosodio hidrurotris(metoxido)borato / monosodio hidrurotris(metanolato)borato

[Cu(CH3NH2)2Cl2]: diklorurobis(metilamina)kobre(II) / diklorurobis(metilamina)kobre / diklorurobis(metilamina)kobre

[Co(en)3]2(SO4)3 (en: etilendiamina): tris(etilendiamina)kobalto(III) sulfato / tris(etilendiamina)kobalto(3+) sulfato / bis(tris(etilendiamina)kobalto(III)) trisulfato

K[Pt(C2H4)Cl3]: potasio etenotrikloruroplatinato(II) / potasio etenotrikloruroplatinato(1-) / monopotasio etenotrikloruroplatinato

[Al(OH)(OH2)5]2+: pentaaquahidroxidoaluminio katioia / pentaaquahidroxidoaluminio(2+) katioia

K3[Fe(CN)5NO]: potasio nitrosilpentazianuroferrato(II) / potasio nitrosilpentazianuroferrato(3-) / tripotasio nitrosilpentazianuroferrato

K[Sb(C6H5)Cl5] (C6H5-: fenilo): potasio fenilpentakloruroantimoniato(V) / potasio fenilpentakloruroantimoniato(1-) / monopotasio fenilpentakloruroantimoniato

[CoCl2(NH3)4]+:tetraamminodiklorurokobalto(III) katioia / tetraamminodiklorurokobalto(1+) katioia

K3[Fe(C2O4)3] (C2O42-: oxalato): potasio tris(oxalato)ferrato(III) / potasio tris(oxalato)ferrato(3-) / tripotasio tris(oxalato)ferrato

[PtCl6]2-: hexakloruroplatinato(IV) anioia / hexakloruroplatinato(2-) anioia

[Co(NH3)5(OH2)]Cl3: aquapentaamminokobalto(III) kloruro / aquapentaamminokobalto(3+) kloruro / aquapentaamminokobalto trikloruro

[Mn(OH2)2(SCN)4]2-:diaquatetratiozianatomanganato(II) anioia / diaquatetratiozianatomanganato(2-) anioia

diaquatetra(tiozianato-κS)manganato(II) anioia / diaquatetra(tiozianato-κS)manganato(2-) anioia

[NiCl3(ClO4)]2-: trikloruroperkloratonikelato(II) anioia / trikloruroperkloratonikelato(2-) anioia

[FeN3(NH3)4(OH2)](NO3)2: aquatetraamminoazidoburdina(III) nitrato / aquatetraamminoaziduroburdina(III) nitrato / aquatetraamminoazidoburdina(2+) nitrato / aquatetraamminoazidoburdina dinitrato

Kaltzio hexazianurobanadato(II): Ca₂[V(CN)₆]

Sodio karboniltris(tiozianato)kobaltato(I): Na₂[Co(CO)(SCN)₃]

Amonio nitrosilpentazianuroferrato(III): (NH₄)₂[Fe(CN)₅(NO)]

Tetraamminodiklorurokromo(III) kloruroa: [CrCl₂(NH₃)₄]Cl

Hexaaquazink(II) sulfatoa: [Zn(OH₂)₆]SO₄

Pentaamminoazidurokobalto(III) sulfatoa: [CoN₃(NH₃)₅]SO₄

Sodio bis(tiosulfato)argentato(I): Na₃[Ag(S₂O₃)₂]

Amonio diamminotetrakis(isotiozianato)kromato(III): NH₄[Cr(NCS)₄(NH₃)₂]

Potasio tetrafenilborato: K[B(C₆H₅)₄]

cis-diklorurobis(trietilfosfina)platino(II): cis-[PtCl₂(PEt₃)₂]

Diklorurobis(metilamina)kobre(II): [Cu(NH₂CH₃)₂Cl₂]

Potasio trikloruro(eteno)platinato(II): K[Pt(CH₂CH₂)Cl₃]

Pentaammino(dinitrogeno)rutenio(III) kloruroa: [Ru(N₂)(NH₃)₅]Cl₃

Potasio karbonilpentazianuroferrato(II): K₃[Fe(CN)₅CO]

Pentaamminoisotiozianatokobalto(III) kloruroa: [Co(NCS)(NH₃)₅]Cl₂

2.6. KOORDINAZIO-KONPOSATUEN ISOMERISMOA

Isomeria optikoa gertatzeko, gogoratu behar dugu konplexua kirala izan behar dela (ez σ, ez i ez S_n). Konposatu organikoetan bezala, non karbono kiralen konfigurazioa ematen den R eta S kodeen bitartez adierazten baita (gogoratu konfigurazio absolutua ateratzeko prozedura jakin bat jarraitu behar zela), koordinazio-konposatu kiralen kasuan ere beren konfigurazio absolutua eman daiteke (prozedura jakin bat jarraituz). Kasurik errazena eta ohikoena hiru estekatzaile kelatoz osaturiko konplexu oktaedrikoen kasua ( eta Λ) da.

2.7. KONPLEXU BATEN ESTEREOISOMERO KOPURUA ZEHAZTEA

Oso ohikoa da estekatzaile desberdinez osaturiko konplexuek hainbat estereoisomero izatea eta, ondorioz, beren sintesian fase desberdinak kristaltzea. Gaiaren azken atal honetan ikasiko dugu konplexu jakin batek izan ditzakeen estereoisomeroak aurresaten.

Hasiko gara zenbait kasu eginez:

1. ariketa. Irudikatu konposatu bakoitzaren estereoisomero guztiak.

Simetriak lagundu diezaguke estereoisomeroen kopuru osoa ateratzen. Honako formula honek zehazten du errepikatu gabeko n estekatzaile dituen konplexu baten estereoisomeroen kopurua:

• «n» da errepikatuta ez dauden estekatzaileen kopurua.

• «h» konplexuaren talde errotazionalaren ordena (_v, _h, _d eta i gabe). Talde errotazionala zein den jakiteko, lehendabizi zehaztu behar dugu errepikatuta ez dauden estekatzaileak kenduta geratzen den konplexuaren talde puntuala, eta talde puntual horren sinboloari islapen-planoen letrak (h, v, d) kendu.

Adibidea:

fac-Ma₃b₃ konplexuak C_3v simetria du. fac-Ma₃bcd isomeroen kopurua jakiteko => 3 estekatzaile ezberdin (talde errotazionala C₃ da):

mer-Ma₃b₃ isomeroa: C_2v => talde errotazionala C₂ da. mer-Ma₃bcd isomeroen kopurua jakiteko:

Estereoisomeroen kopurua estekatzaile desberdinen kopuruarekin batera igotzen da. Honako taula honetan agertzen da geometria bakoitzean egon daitekeen estereoisomeroen kopuru maximoa (estekatzaile guztiak ezberdinak diren kasua).	2.4 taula. Estereoisomero kopuru maximoa koordinazio-geometria ezberdinerako.

Oharra. Formula hau tentuz erabili behar da; ez-errepikatutako estekatzaileen kopurua txikia denean eta konplexuaren simetria altua denean. Bi baldintza horiek betetzen direnean, estereoisomeroen kopurua gutxiesteko joera du.